Një analizë profesionale mbi standardet e procesit të rregullt ligjor dhe raportin mes politikës e drejtësisë
Një zhurmë e çuditshme, mediatike e përcjellë jo thjesht përmes mjeteve të pushtetit, por edhe nëpërmjet disa platformave të mediave sociale, të cilat jo rrallë keqpërdoren në funksion i tij, po prek rëndë deontologjinë publike, duke ngjallur shqetësime, keqinterpretime dhe trazira të thella në opinionin e gjerë.
Së fundmi, publikut i është transmetuar ideja se disa arrestime të kryera nga SPAK dhe GJKKO kanë shkelur standardet duke cënuar themelet e drejtësisë. Ky opinion është përcjellë në formën e deklaratave nga politikanë të niveleve dhe krahëve të ndryshëm, të cilët, pavarësisht pozitës apo rangut, nuk duken të vetëdijshëm për peshën e fjalës dhe mungesën e përgjegjësisë që kjo nënkupton.
Është veçanërisht shqetësuese kur këto deklarata bëhen nga persona të cilësuar si “ekspertë në fushën e së drejtës”, të cilët, në dukje, kanë qenë ose janë pjesë e arenës politike dhe, për pasojë, flasin më shumë si politikanë sesa si profesionistë të ligjit.
Çdo jurist apo profesionist i të drejtës e di se guri i themelit i një procesi të drejtë gjyqësor është respektimi i standardeve të procesit të rregullt ligjor. Ky parim është i sanksionuar në Kushtetutën e Republikës së Shqipërisë dhe mbrohet nga Konventa Evropiane e të Drejtave të Njeriut. Nuk kemi të bëjmë me një koncept të ri apo eksperiment ligjor; ky është thelbi mbi të cilin funksionon i gjithë sistemi gjyqësor.
Deklaratat sipas të cilave “duhet të ripërcaktohen standardet e drejtësisë së re”, apo “nuk mund të shkohet nga hetimi pasuror tek vepra penale, por anasjelltas”, lënë të nënkuptojnë se, në këto arrestime të fundit, SPAK-u ose GJKKO-ja mund të kenë gabuar duke cënuar standardet. Nëse shtrojmë pyetjen: “Për çfarë standardesh bëhet fjalë konkretisht?”, do të ishte detyrë e atyre që hedhin këto akuza të na e bëjnë të qartë. Mirëpo, shpesh, nga këta zëra politikë ose të ashtuquajtur ekspertë, dëgjojmë koncepte të papërcaktuara saktësisht ose të interpretuara sipas nevojave të ditës.
Politikanët janë në të drejtën e tyre të kërkojnë që çfarëdolloj hetimi ndaj tyre të bazohet mbi standarde demokratike. Por në momentin, që, pasi vendosen nën hetim, apo mendojnë se në një të ardhme, të afërt, të largët, apo të mundshme, mund të kenë një fat të tillë, ata ose të ngjashëm me ta, fillojnë të flasin për jakobinizëm dhe prerje kokash, atëherë fillojmë të dëgjojmë se sipas tyre, qenka pikërisht legjislacioni penal dhe procedural penal në fuqi ai që nuk na i garanton këto standarte. Në këto kushte, është detyrë e ekspertëve të fushës të sqarojnë se koncepti "standard" demokratik është i përfshirë dhe i reflektuar plotësisht në konceptin e standarteve të procesit të rregullt ligjor.
Kodi i Procedurës Penale dhe korpusi i legjislacionit penal e kushtetues që kanë dalë si pjesë e Reformës në Drejtësi e përcaktojnë qartë se standardi i procesit të rregullt ligjor është i pacënueshëm.
Nëse, në një rast konkret, urdhri për masën e sigurimit “arrest me burg” për një politikan të lartë, do të shkelte dispozitat themelore të këtij procesi, atëherë reagimi politik mund të ishte i arsyeshëm.
Por nëse dikush pretendohet të trajtohet me standarde të veçanta, duke qenë se është person “i rëndësishëm”, atëherë do të ishte e nevojshme një ndërhyrje e qartë në Kushtetutë, për të sanksionuar pabarazinë e qytetarëve para ligjit, çka do të ishte një absurd juridik dhe kushtetues.
Kushdo me të drejtë mund të shtrojë pyetjen: Cili është dallimi në trajtimin e dyshimeve për kryerjen e një vepre penale, midis figurave të rëndësishme të politikës dhe eksponentëve të organizatave kriminale? A nuk zbatohen të njëjtat rregulla e standarte procedurale në të dy rastet?
Në thelbin e tij, procesi i rregullt ligjor kërkon respektimin e të drejtave të të arrestuarit, të procedurave të hetimit, si përshembull - brenda afateve të ligjshme të bëhet i ditur shkaku i ndalimit, i ndaluari të ketë të drejtën të mbrohet me një avokat, masa e shtrëngimit të vlerësohet nga një trup gjykues e të tjera. Neni 5 i Konventës Evropiane të të Drejtave të Njeriut garanton lirinë dhe sigurinë e individit. Udhëzuesi për zbatimin e tij përcakton qartësisht dhe në mënyrë të detajuar të drejtat e qytetarit në një proces penal.
Deri më tani nuk është ngritur ndonjë pretendim për shkeljen e procesit të rregullt ligjor që lidhet me respektimin e të drejtave të individit të përfshirë në këtë proces.
Në debatin publik të fundit janë ngritur akuza për “padrejtësi” dhe “shkelje” nga ana e SPAK-ut apo GJKKO-së, në zbatimin e masave të sigurimit. Personalisht, si jurist, më shqetëson mungesa e argumenteve tekniko-juridike tek disa individë që vetë-identifikohen si “profesionistë”. Kur politikanët nxitojnë të ngrenë akuza të tilla, është lehtësisht e kuptueshme se shpesh ata tentojnë të ushtrojnë presion mbi organet e drejtësisë. Por, kur këtyre zërave u bashkohen edhe profesionistë, shfaqet rreziku i relativizimit të parimeve bazë të së drejtës, me qëllim mbrojtjen e interesave të ngushta politike apo personale.
Pretendimi klasik i “mungesës së provave” është i kuptueshëm nga ana e një të pandehuri apo të arrestuari; secili do të përpiqej të argumentonte pafajësinë e tij. Por kur politikanët dhe “ekspertët” shpallin publikisht se provat mungojnë, ata shpesh injorojnë ose shmangin procedurën ligjore që përcakton qartë se provat e mjaftueshme për dërgimin e çështjes në gjyq çmohen nga organet kompetente.
Më tej, vetëm gjykimi në themel zbulon nëse personi akuzohet me prova të qëndrueshme deri në fund apo jo.
Në të njëjtën kohë, askush nga këta zëra kritikë nuk duket i shqetësuar për faktin se të akuzuarit, sidomos nëse janë figura të rëndësishme politike apo ekonomike, mund të keqpërdorin ndikimin e tyre për të manipuluar prova, dëshmitarë apo rrethana të tjera hetimore. Përkundrazi, me një siguri jo fort bindëse, ato kërkojnë që prokurorët e SPAK-ut “të mos shqetësohen” se do të ketë ndërhyrje të paligjshme, sikur personat e pushtetshëm janë gjithnjë të ndershëm e të virtytshëm.
Në të vërtetë, mungesa e ndershmërisë nuk lidhet thjesht me provimin ose jo të fajësisë në një rast të caktuar penal. Shoqëria jonë vuan nga fenomeni i politikanëve që, me deklaratat apo veprimet e tyre, përpiqen të zhvlerësojnë vlerën e sistemit të drejtësisë, si dhe nga “ekspertët” që përdorin njohuritë e tyre për të deformuar konceptet juridike, në shërbim të interesave të caktuara. Kjo qasje është e dëmshme dhe gërryen besimin tek drejtësia, si edhe për vetë profesionin ligjor.
Pa dashur të ngarkoj cilindo "ekspert" me përgjegjësi kolektive, është qartë se kjo situatë demotivon institucionet e reja të Reformës në Drejtësi. Në vend që të presim që këto institucione të veprojnë në përputhje me ligjin, me duart tona ne i shtyjmë ato të përballen me presione politike, mediatike, dhe shpeshherë me keqinterpretim të realiteteve juridike.
Në përfundim, të pandershëm nuk janë vetëm ata që provohen fajtorë për akuza konkrete, por edhe politikanët apo “mbajtësit e pushtetit” që sajojnë logjika të trilluara si “koncepte” apo “standardet e reja” të drejtësisë, për të relativizuar ose mbrojtur veprime që cënojnë rendin ligjor. Akoma më të pandershëm janë “avokatët” mediatikë të papaguar, apo të parapaguar, të cilët keqpërdorin koncepte bazë të së drejtës, duke keqinformuar dhe keqedukuar qytetarët, dhe duke mos patur asnjë grimë respekti për themelet e ngrehinës së të drejtës.
Detyra jonë, si juristë dhe si qytetarë, është të kërkojmë e të insistojmë në zbatimin pa kompromis të standardit të procesit të rregullt ligjor, duke i rezistuar çdolloj presioni apo manipulimi politik apo mediatik që synon të cenojë barazinë para ligjit.
Kjo është rruga e vetme për të forcuar demokracinë dhe për të garantuar një sistem drejtësie të pastër, të pavarur dhe profesionist.
Arben Kodra